Interview Robbert Dijkgraaf: “Wetenschap uitdragen is eigenlijk zo oud als de wetenschap zelf”

President van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), Universiteitshoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) en vanaf 1 juli directeur van het prestigieuze Institute for Advanced Study (IAS). Een graag geziene gast in het televisieprogramma De Wereld Draait Door, te lezen in NRC Handelsblad en Folia en ooit te zien in het beroemde interviewprogramma Zomergasten. Robbert Dijkgraaf is veel, doet veel en lijkt af en toe overal te zijn. Hij is – zo kun je wel stellen – dé ambassadeur van de wetenschap. En die rol vervult hij met verve.

Tekst: Anke Brouwer

Logo pdf  Download het interview

Factaal besloot zichzelf daarom maar eens uit te nodigen in een van zijn twee werkkamers in Amsterdam: een grote ruime kamer, met aan een wand een rij boeken en de andere een groot bureau. Het ziet er behoorlijk imponerend uit. Dijkgraaf: “Ik zit in de twee mooiste werkkamers van Amsterdam.” En hoewel het onderzoeksveld van Dijkgraaf zich o.a. richt op de interessante snaartheorie en kwantumzwaartekracht komen we daarvoor niet naar het Maagdenhuis; over wetenschapscommunicatie alleen blijkt al genoeg te vertellen. Dijkgraaf verschuldigd zichzelf daarom gelijk bij aankomst in de wachtruimte: “Excuses, voor de weinige tijd die we hebben.” Drie kwartier leek Factaal genoeg om hem eens goed aan de tand te voelen, maar al snel blijkt de tijd met Robbert Dijkgraaf veel sneller te gaan. Niet eerder kwam het voor dat de verslaggever met een hele rij overgebleven vragen weer huiswaarts keerde. We spreken daarom af dat Factaal Robbert Dijkgraaf gaat bezoeken in Princeton zodra hij er gesetteld is, waarvan akte.

"Ik ben niet tegen de ivoren toren"


“Wetenschapscommunicatie is een experimenteel vakgebied” is een uitspraak van u. Wat betekent dat volgens u?
“Daarmee bedoel ik dat je als wetenschapper bijna, de verplichting hebt om nieuwe communicatiemiddelen uit te proberen. Juist omdat wetenschap altijd gaat over kennis, denk ik dat ze een ideale positie heeft om van die middelen gebruik te maken. Om een oud communicatiemiddel als voorbeeld te nemen: de boekdrukkunst. Dat had een enorme impact op de wetenschap. Ineens ben je in staat om beelden en teksten in boekvorm te verspreiden onder een groot publiek.
Neem het eerste boek over de microscopie van Robert Hooke. Dat boek heeft prachtige afbeeldingen en zelfs zo’n mooie uitvouwbare hoofdluis. Als mensen die hoofdluis zagen met allemaal details, dachten ze: Wow! Dat zit hier (Dijkgraaf krabt over zijn hoofd). Dat boek maakte daarom enorme indruk op mensen. En andere wetenschappers werden er weer door gefascineerd. Het is eigenlijk ontzettend mooi om te zien dat die traditie van wetenschap uitdragen, eigenlijk zo oud is als de wetenschap zelf.”

Als we het dan toch hebben over het uitdragen van de wetenschap. Vindt u het een vereiste dat wetenschappers uit hun ‘ivoren toren’ komen om over hun onderzoek te vertellen?
“Nou nee, ik ben niet tegen de ivoren toren. Zo’n toren kan namelijk heel nuttig zijn om je, weg van de waan de dag, een langere periode te concentreren op een bepaald onderwerp. Het is net als met walvissen, die zitten ook een tijd onder water en komen dan af en toe boven. Zo kan een wetenschapper ook af en toe boven komen om over wetenschap te vertellen.”

Maar wat als die wetenschapper helemaal niet boven komt?
“Niet elke wetenschapper hoeft naar boven te komen. Iedereen heeft verschillende rollen en iedereen heeft een eigen manier van communiceren. De een schrijft een boek, een ander houdt liever presentaties. Dat is voor elke wetenschapper weer anders. Ik zou zeggen: kijk naar de mogelijkheden, naar de gereedschapskist die je hebt en kies daar uit wat het beste bij je past.”

U noemde net al het gebruik van nieuwe communicatiemiddelen. Zitten er wat u betreft ook negatieve kanten aan nieuwe media?
“Ik denk dat er altijd, naast positieve, ook negatieve kanten zitten aan innovaties. Om terug te komen op de boekdrukkunst. Toen die was uitgevonden, dacht men: ‘Nu gaan mensen niet meer memoriseren, nu onthouden ze niets meer. De kennis wordt oppervlakkig. Letterlijk, op het oppervlakte van een vel papier; in plaats van diep van binnen in je brein.’ Voor internet geldt: je kunt er ontzettend veel informatie vinden, maar wat is het gewicht van die informatie? Is het nog gevalideerd? Wat betekent het? Vaak denken mensen: ‘Als het op de meeste plekken op internet staat, dan zal het wel waar zijn.’ Maar informatie wordt gewoon van elkaar overgeschreven. Het is dus helemaal niet waar. Je kunt deze ontwikkelingen dus niet aan je voorbij laten gaan. Je moet je er vanuit de wetenschap mee engageren. Als je dat niet doet, dan gaat het fout.”

U bedoelt, de wetenschap moet het uitleggen?
“Ja, ja. Dat de wetenschap zich bewust bedenkt: hoe kunnen we met die nieuwe communicatiemiddelen, de autoriteit en het gezag van de wetenschap handhaven? Kan de wetenschap als gids werken door het grote woud van kennis? Juist omdat iedere communicatievorm een plus en een min heeft; een positieve en negatieve kant, kun je deze middelen niet aan je voorbij laten gaan. Toen de televisie bijvoorbeeld opkwam, gingen mensen steeds minder lezen. Sommige mensen zitten nu soms uren achter de televisie, dat is onvoorstelbaar. Je kunt dat medium als wetenschapper niet meer negeren. Je moet juist een poging doen om ook daar zichtbaar te zijn...”

"Je moet met een soort guerrillatactiek inbreken"


Is dat ook een reden voor u om bijvoorbeeld vaak in De Wereld Draait Door op te treden?
“Ja, het is alsof je het beginnetje van een plakbandrolletje probeert te vinden: je wilt de groepen bereiken die in potentie geïnteresseerd zijn. De NRC-lezer behoort tot een groep die regelmatig boeken koopt, die veel tijdschriften en wetenschapsbijlagen leest, en naar discussieprogramma’s kijkt. Die groep heeft al besloten geïnteresseerd te zijn in wetenschap. Maar er bestaat een veel grotere groep mensen die niet vanzelfsprekend op zoek zijn naar wetenschap. En bij die groep moet je met een soort guerrillatactiek inbreken. Hoe meer methodes je gebruikt om wetenschap aan te bieden, hoe eerder er uiteindelijk iemand tegenaan loopt.”

Veelgehoorde kritiek is dan: wordt het niet te oppervlakkig? Bepaalde onderwerpen zijn zo complex, dat kun je niet tussen twee korte interviewtjes door uitleggen.
“Er zijn denk ik twee manieren waarop we kennis kunnen presenteren. Er is een inhoudelijke kant, die natuurlijk ook in scholen goed belegd is. En je hebt een kant aan wetenschapscommunicatie die meer inspirerend is. Zo van: ‘Kijk eens: er is een hele wereld daarbuiten, een hele kosmos, maar er bestaan ook hele, hele kleine deeltjes.’ Het gaat er dan niet om dat het publiek precies begrijpt hoeveel kleuren Quarks (elementaire deeltjes, AB) er bestaan. Of wat nu precies de massa is van het Higgsboson (het voorspelde Higgs-boson is de laatste bouwsteen van een standaardmodel dat de deeltjesfysica kloppend moet maken, AB). Het gaat om het ‘triggeren’ van de verbeelding, van de verwondering.”

En hoe zorg je er dan voor dat die groep die misschien in potentie geïnteresseerd is, wordt getriggerd?
“Je zegt eigenlijk: wat is het vlammetje, dat iemand doet ontbranden? En… (denkt even na) het moet eigenlijk een collectieve poging zijn, want ook iedere wetenschapper heeft weer een andere manier van communiceren. Dan zitten er ook nog ontzettend veel facetten aan de wetenschap zelf. Voor mij is het bijvoorbeeld heel natuurlijk om te praten over deeltjes of het universum, terwijl anderen praten over gezondheid of milieuvraagstukken. En dan heeft ook iedereen nog zijn of haar eigen klikmoment: ‘Wacht eens: dáár ben ik nu in geïnteresseerd.’ Het leuke van wetenschap is juist dat dat er allemaal in zit. Het geheim is dus om veel verschillende onderwerpen, op veel verschillende manieren aan te bieden.”

"Je hebt een touwtje aan een grote steen zitten en dan is de grote vraag: hoe trek je die steen weg?"


Ik kan me daarom ook voorstellen dat je anders communiceert met NRC-lezers dan met kijkers van De Wereld Draait Door. Waar zit ‘em dat verschil nu in?
“Kijk, je praat altijd in metaforen, want anders kun je maar tien mensen in de wereld iets abstracts als wiskunde uitleggen. Maar uiteindelijk denk ik dat het een mix is tussen de kennis en de emotie die je overdraagt. Er zit namelijk ook een emotie in de fascinatie. Als je bijvoorbeeld een wiskundige doorbraak wilt uitleggen aan het NRC-publiek dan kies je voor een metafoor die redelijk veel inhoud bevat. Voor een kinderprogramma daarentegen, leg je uit hoe ingewikkeld wiskunde is. Je gaat dan meer in op het idee dat wiskundige formules hele exotische dingen zijn die bijna niemand begrijpt. Dat sommige mensen ze wel begrijpen en zoiets doen als ‘berekeningen maken’, maar dan op Olympisch niveau.”

Heb je als wetenschapper dan ook bepaalde kwaliteiten nodig om iets op een interessante manier over te brengen?
“Het allerbelangrijkste punt is dat je je kunt verplaatsen in je publiek. Dat je als docent eigenlijk ook student bent. Maar het is ook heel belangrijk dat je je realiseert: waar zit mijn publiek? Het is als een natuurkundeproefje. Je hebt een touwtje aan een grote steen zitten en dan is de grote vraag: hoe trek je die steen weg? Je kunt heel hard trekken, en dan hou je gewoon een touwtje in je hand. Maar als je heel erg voorzichtig trekt dan komt die steen niet in beweging. Er bestaat een soort optimum en dat moet je uiteindelijk zien te bereiken.”

Biografie

Robertus Henricus (Robbert) Dijkgraaf (1960)

Per 1 juli 2012: directeur van het Institute for Advanced Study (IAS).
2008: president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW).
2005: universiteitshoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam (UvA).
2003: ontvangt Spinozapremie, de hoogste wetenschappelijke onderscheiding in Nederland
1992: hoogleraar mathematische fysica, UvA
1989: diverse posities aan Princeton University en het Institute for Advanced Study
1989: promotie cum laude bij Nobelprijswinnaar Gerard 't Hooft

Dijkgraaf studeerde natuurkunde en wiskunde aan de Universiteit Utrecht. Na een onderbreking van enkele jaren, waarin hij de opleiding schilderen volgde aan de Gerrit Rietveld Academie, promoveerde hij in 1989 in Utrecht cum laude bij Nobelprijswinnaar Gerard 't Hooft. Dijkgraaf werkt op het gebied van snaartheorie, quantumzwaartekracht en het grensgebied van wiskunde en deeltjesfysica en was gasthoogleraar in onder andere Harvard, Berkeley en Kyoto en aan het MIT. Hij is redacteur van een tiental wetenschappelijke tijdschriften en wetenschappelijk adviseur van instituten in Cambridge, Bonn, Stanford, Dublin en Parijs.

Website Robbert Dijkgraaf: www.robbertdijkgraaf.com
Nieuw verschenen: Het nut van nutteloos onderzoek en De reuzen van de lage landen